თელავის ისტორიული მუზეუმის დაფუძნებას საფუძველი ჩაეყარა XX საუკუნის 20-იანი წლებიდან, როდესაც მხარეთმცოდნეობის საზოგადოების და ადგილობრივი ინტელიგენციის წარმომადგენელთა ინიციატივით შეიკრიბა პირველი კოლექცია. მუზეუმი, სახელწოდებით „თელავის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი“, ოფიციალურად გაიხსნა 1927 წლის 7 ნოემბერს. მისი მიზანია თელავისა და, ზოგადად, კახეთის რეგიონის კულტურული მემკვიდრეობის ნიმუშთა შეგროვება, დაცვა, ექსპონირება და მათი მომავალი თაობებისთვის შენარჩუნება.
თავდაპირველად მუზეუმი განთავსებული იყო ძველი ხაზინის შენობაში, ხოლო 1935 წლიდან, დირექტორ ალექსანდრე მამულაშვილის თაოსნობით, გადაინაცვლა მეფე ერეკლე II-ის ყოფილი სასახლის რამდენიმე დარბაზში.
დღეს თელავის სამუზეუმო კომპლექსი მოიცავს ბატონის ციხის მთელ არქიტექტურულ ანსამბლს: სამეფო სასახლეს (1667–1676 / 1706 წლები), კარის ორ ეკლესიას, არჩილისეულ ციხე-დარბაზის ნაშთებს, მეფის აბანოს, სასახლის ტერიტორიაზე არსებულ გვირაბს, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის კარიბჭეებს და სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე დიდ საზარბაზნე ბურჯს. ასევე, მუზეუმის ახალ თანამედროვე სტანდარტების შენობას (2018წ).
მუზეუმის ფონდში დაცულია 120 000-ზე მეტი ექსპონატი — ეროვნული მემკვიდრეობის მატერიალური კულტურის ნიმუშები, რომლებიც ასახავს კახეთის რეგიონისა და საქართველოს ისტორიულ-კულტურულ მრავალფეროვნებას და წარმოადგენს მნიშვნელოვან მასალას ქართული სახელმწიფოს საერთაშორისო ისტორიულ-კულტურული ურთიერთობების კვლევისათვის.
ფონდი გამორჩეულად მდიდარია ბაგრატოვანთა საგვარეულოს უნიკალური ნივთებით, ადრე და გვიანი ბრინჯაოს ხანის არქეოლოგიური მასალებით, ქართული და უცხოური ნუმიზმატიკით, XVIII–XIX საუკუნეების საოჯახო ნივთებით, საიუველირო სამკაულებით, საეკლესიო ნივთებით, ეროვნული სამოსის კოლექციით (განსაკუთრებით თუშური და ხევსურული), კერამიკული და ხის მხატვრული ნიმუშებით, ასევე უნიკალური ფოტომასალით.
სხვა რარიტეტულ მასალებთან ერთად, გასული საუკუნის 70-იან წლებში მუზეუმი გამდიდრდა თელავის მკვიდრის, ქეთევან იაშვილის მიერ წლების განმავლობაში შეგროვილი სახვითი ხელოვნების ნიმუშებისა და ანტიკვარული ნივთების კოლექციით (200-ზე მეტი ექსპონატი), რომელიც მან საჩუქრად გადასცა მუზეუმს და ამით საფუძველი ჩაუყარა მისივე სახელობის სამხატვრო გალერეის დაარსებას. კოლექცია მოიცავს XIX–XX საუკუნეების ქართული, რუსული და დასავლეთ ევროპული ფერწერის გამორჩეულ ნიმუშებს.
